\section{॥सङ्क्षेपरामायणम्॥}
\twolineshloka
{तपस्स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम्}
{नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्}%1

\twolineshloka
{को न्वस्मिन् साम्प्रतं लोके गुणवान् कश्च वीर्यवान्}
{धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः}%2

\twolineshloka
{चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः}
{विद्वान् कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः}%3

\twolineshloka
{आत्मवान् को जितक्रोधो मतिमान् कोऽनसूयकः}
{कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे}%4

\twolineshloka
{एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे}
{महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम्}%5

\twolineshloka
{श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः}
{श्रूयतामिति चऽऽमन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्}%6

\twolineshloka
{बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः}
{मुने वक्ष्याम्यहं बुद्‌ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः}%7

\twolineshloka
{इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः}
{नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान् धृतिमान् वशी}%8

\twolineshloka
{बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्मी श्रीमान् शत्रुनिबर्हणः}
{विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः}%9

\twolineshloka
{महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः}
{आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः}%10

\twolineshloka
{समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान्}
{पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान् शुभलक्षणः}%11

\twolineshloka
{धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः}
{यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान्}%12

\twolineshloka
{प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः}
{रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता}%13

\twolineshloka
{रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता।}
{वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः}%14

\twolineshloka
{सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान् प्रतिभानवान्}
{सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः}%15

\twolineshloka
{सर्वदाऽभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः}
{आर्यः सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः}%16

\twolineshloka
{स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः}
{समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव}%17

\twolineshloka
{विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत् प्रियदर्शनः}
{कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः}%18

\twolineshloka
{धनदेनसमस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः}
{तमेवङ्गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्}%19

\twolineshloka
{ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम्}
{प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया}%20

\twolineshloka
{यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत् प्रीत्या महीपतिः}
{तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी}%21

\twolineshloka
{पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत}
{विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम्}%22

\twolineshloka
{स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः}
{विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम्}%23

\twolineshloka
{स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन्}
{पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात्}%24

\twolineshloka
{तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह}
{स्नेहाद्विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः}%25

\twolineshloka
{भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन्}
{रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमाहिता}%26

\twolineshloka
{जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता}
{सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः}%27

\twolineshloka
{सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा}
{पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च}%28

\twolineshloka
{शृङ्गवेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत्}
{गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम्}%29

\twolineshloka
{गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया}
{ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः}%30

\twolineshloka
{चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात्}
{रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः}%31

\twolineshloka
{देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन् सुखम्}
{चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा}%32

\twolineshloka
{राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन् सुतम्}
{मृते तु तस्मिन् भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः}%33

\twolineshloka
{नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः}
{स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः}%34

\twolineshloka
{गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम्}
{अयाचत् भ्रातरं रामम् आर्यभावपुरस्कृतः}%35

\twolineshloka
{त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत्}
{रामोऽपि परमोदारः सुमुखः सुमहायशाः}%36

\twolineshloka
{न चेच्छत् पितुरादेशात् राज्यं रामो महाबलः}
{पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः}%37

\twolineshloka
{निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः}
{स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन्}%38

\twolineshloka
{नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया}
{गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः}%39

\twolineshloka
{रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च}
{तत्रऽऽगमनमेकाग्रे दण्डकान् प्रविवेश ह}%40

\twolineshloka
{प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः}
{विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह}%41

\twolineshloka
{सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा}
{अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम्}%42

\twolineshloka
{खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ}
{वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह}%43

\twolineshloka
{ऋषयोऽभ्यागमन् सर्वे वधायासुररक्षसाम्}
{स तेषां प्रति शुश्राव राक्षसानां तथा वने}%44

\twolineshloka
{प्रतिज्ञातश्च रामेण वधस्संयति रक्षसाम्}
{ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम्}%45

\twolineshloka
{तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी}
{विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी}%46

\twolineshloka
{ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान् सर्वराक्षसान्}
{खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम्}%47

\twolineshloka
{निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान्}
{वने तस्मिन् निवसता जनस्थाननिवासिनाम्}%48

\twolineshloka
{रक्षसां निहतान्यासन् सहस्राणि चतुर्दश}
{ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः}%49

\twolineshloka
{सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसं}
{वार्यमाणस्सुबहुशो मारीचेन स रावणः}%50

\twolineshloka
{न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते}
{अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः}%51

\twolineshloka
{जगाम सहमारीचस्तस्यऽऽश्रमपदं तदा}
{तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ}%52

\twolineshloka
{जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम्।}
{गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम्}%53

\twolineshloka
{राघवः शोकसन्तप्तो विललापऽऽकुलेन्द्रियः}
{ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम्}%54

\twolineshloka
{मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह}
{कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम्}%55

\twolineshloka
{तं निहत्य महाबाहुर्ददाह स्वर्गतश्च सः}
{स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम्}%56

\twolineshloka
{श्रमणीं धर्मनिपुणाम् अभिगच्छेति राघव}
{सोऽभ्यगच्छन् महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः}%57

\twolineshloka
{शबर्या पूजितः सम्यग्रामो दशरथात्मजः}
{पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह}%58

\twolineshloka
{हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः}
{सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः}%59

\twolineshloka
{आदितस्तत् यथा वृत्तं सीतायाश्च विशेषतः}
{सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः}%60

\twolineshloka
{चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम्}
{ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति}%61

\twolineshloka
{रामायऽऽवेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च}
{प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति}%62

\twolineshloka
{वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः}
{सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे}%63

\twolineshloka
{राघवः प्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम्}
{दर्शयामास सुग्रीवः महापर्वतसन्निभम्}%64

\twolineshloka
{उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्ति महाबलः}
{पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम्}%65

\twolineshloka
{बिभेद च पुनः सालान् सप्तैकेन महेषुणा}
{गिरिं रसातलं चैव जनयन् प्रत्ययं तदा}%66

\twolineshloka
{ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः}
{किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा}%67

\twolineshloka
{ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः}
{तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः}%68

\twolineshloka
{अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः}
{निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः}%69

\twolineshloka
{ततः सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे}
{सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत्}%70

\twolineshloka
{स च सर्वान् समानीय वानरान् वानरर्षभः}
{दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम्}%71

\twolineshloka
{ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेर्हनुमान् बली}
{शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्}%72

\twolineshloka
{तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम्}
{ददर्श सीतां ध्यायन्तीमशोकवनिकां गताम्}%73

\twolineshloka
{निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च}
{समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्}%74

\twolineshloka
{पञ्च सेनाग्रगान् हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि}
{शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्}%75

\twolineshloka
{अस्त्रेणोन्मुहमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात्}
{मर्षयन् राक्षसान् वीरो यन्त्रिणस्तान् यदृच्छया}%76

\twolineshloka
{ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्काम् ऋते सीतां च मैथिलीम्}
{रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान् महाकपिः}%77

\twolineshloka
{सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम्}
{न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः}%78

\twolineshloka
{ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः}
{समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः}%79

\twolineshloka
{दर्शयामास चऽऽत्मानं समुद्रः सरितां पतिः}
{समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत्}%80

\twolineshloka
{तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे}
{रामस्सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत्}%81

\twolineshloka
{तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि}
{अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती}%82

\twolineshloka
{ततोऽग्निवचनात् सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम्}
{कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम्}%83

\twolineshloka
{सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः}
{बभौ रामस्सम्प्रहृष्टः पूजितस्सर्वदेवतैः}%84

\twolineshloka
{अभ्यषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्}
{कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह}%85

\twolineshloka
{देवताभ्यो वरान् प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान्}
{अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृद्-वृतः}%86

\twolineshloka
{भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामस्सत्यपराक्रमः}
{भरतस्यान्तिकं रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्}%87

\twolineshloka
{पुनराख्यायिकां जल्पन् सुग्रीवसहितस्तदा}
{पुष्पकं तत् समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा}%88

\twolineshloka
{नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः}
{रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्}%89

\twolineshloka
{प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः}
{निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्षभयवर्जितः}%90

\twolineshloka
{न पुत्रमरणं केचिद् द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित्}
{नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः}%91

\twolineshloka
{न चाग्निजं भयं किञ्चित् नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः}
{न वातजं भयं किञ्चित् नापि ज्वरकृतं तथा}%92

\twolineshloka
{न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा}
{नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च}%93

\twolineshloka
{नित्यं प्रमुदितास्सर्वे यथा कृतयुगे तथा}
{अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः}%94

\twolineshloka
{गवां कोट्ययुतं दत्त्वा विद्वद्‌भ्यो विधिपूर्वकम्}
{असङ्ख्येयं धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः}%95

\twolineshloka
{राजवंशान् शतगुणान् स्थापयिष्यति राघवः}
{चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति}%96

\twolineshloka
{दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च}
{रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति}%97

\twolineshloka
{इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम्}
{यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते}%98

\twolineshloka
{एतदाख्यानमायुष्यं पठन् रामायणं नरः}
{सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते}%99

\fourlineindentedshloka
{पठन् द्विजो वागृषभत्वमीयात्}
{स्यात् क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात्}
{वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयात्}
{जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्}%100
{॥इति श्रीमद्वाल्मीकिरामायणे आदिकाव्ये बालकाण्डे प्रथमः सर्गः॥}